ملا مستان (سرتور فقیر) – هغه پاڅېدلی روح چې د استعمار غرور یې ولړزاوه

د پښتنو د مقاومت په تاریخ کې ځینې نومونه یوازې د جګړې نومونه نه وي، بلکې د یوې زمانې اراده، د یوه ولس درد، او د ازادۍ د نه مړې کېدونکي شوق نښه وي. له دغو نومونو څخه یو هم ملا مستان، مشهور په سرتور فقیر دی. هغه د توري، غیرت، دیني جذبې او ولسي راټولېدنې یو داسې استازی و چې د ده له راڅرګندېدو سره د ملکنډ، بونیر، باجوړ او شاوخوا سیمو فضا بدله شوه. انګرېزي سرچینو هغه خطرناک باله، خو د ولس په نظر هغه د خپلې خاورې د پت او ازادۍ یو بیدار روح و.زېږېدنه، ټبر او لومړنی ژوندملا مستان، چې اصلي نوم یې سعدالله خان و، د بونیر د درې په ریګه کلي کې زېږېدلی و او د یوسفزیو له یوې څانګې سره یې تړاو درلود. د هغه د ژوند په باب بېلابېلې روایې شته، خو په بنسټیزو ټکو کې ډېرې سرچینې سره موافقې دي: دی د ولسي نفوذ خاوند، مذهبي شخصیت، او د قبایلي خوځښتونو د راپارولو ځواکمن مشر و. د “ملا مستان” نوم هم د هغه له مذهبي او وجداني شخصیت سره تړل شوی، یعنې داسې سړی چې د خپلې عقیدې او جذبې په نشه کې د ظلم پر ضد درېږي.د علم او سفر کلونهسرچینې ښيي چې ملا مستان په ځوانۍ کې د دیني علومو د زده کړې لپاره د هند بېلابېلو ښارونو ته تللی و. همدارنګه هغه منځنۍ اسیا ته هم سفرونه کړي وو، او یو مهم روایت دا دی چې دی د افغانستان په مزار شریف کې د اوږدې مودې لپاره، ان تر لسو کلونو پورې، پاتې شوی و. له همدې ځایه په ۱۸۹۵ زېږدیز کال کې بونیر ته ستون شوی دی. ستا په ورکړل شوي متن کې د مزار شریف، کابل او د امیر عبدالرحمن خان د دورې یادونه شوې؛ دا له تاریخي فضا سره سمه برېښي، خو په آنلاین باوري سرچینو کې تر ټولو روښانه او تکرار شوی ټکی دا دی چې هغه له اوږده مذهبي او فکري سفر وروسته په ۱۸۹۵ کې بونیر ته راستون شو او هلته یې سیاسي ـ پوځي رول پیاوړی شو.ولې یې مبارزه پیل کړه؟د ملا مستان د مبارزې اصلي زمینه د انګرېزانو مخ پر زیاتېدونکې ولکه وه. د سرحدي سیمو پر قبایلو فشار، د پښتنو د سیمو وېش، او د پردي واک د ټینګولو هڅو هغه دې ته وهڅاوه چې د مقاومت غږ پورته کړي. ځینې سرچینې څرګندوي چې هغه په ۱۸۹۵ کې هم د انګرېزانو پر ضد د خوځښت هڅه وکړه، خو د هغه حقیقي او لوی اغېز په ۱۸۹۷ کال کې څرګند شو، کله چې د ده په بلنه د قبایلو ستر پاڅون رامنځته شو.د ملکنډ پاڅون – د شهرت او ځواک لوړه څوکهد ملا مستان له نوم سره تر ټولو ستره تاریخي پېښه د ملکنډ پاڅون تړلې ده. د ۱۸۹۷ کال د جولای په وروستیو کې هغه د زرګونو پښتنو قبایلي جنګیالیو په راټولېدو بریالی شو او د ملکنډ او چکدرې پر انګرېزي مورچلو او مرکزونو یې بریدونه پیل کړل. باوري سرچینې د ده تر مشرۍ لاندې د لښکرو شمېر له لس زرو تر ډېر لوړ اټکلوي، که څه هم د شمېر په باب مبالغه هم پکې شوې ده. خو دا خبره څرګنده ده چې د هغه بلنه دومره پیاوړې وه چې د سوات، بونیر، اتمنخېلو او نورو سیمو خلک ورسره ودرېدل.انګرېزي لیکنو منلې چې د ملکنډ پر پوځي اډه برید ناڅاپي، سخت او وېرونکی و. پوځیان په بېړه له خوبه راویښ شول، مورچې یې ونیولې، او سیمه د څو شپو او ورځو لپاره د اور او وینو ډګر شوه. د سرتور فقیر پر لښکر دا تور هم لګېده چې له مذهبي جذبې او “کراماتو” څخه یې د خلکو د راټولولو لپاره ګټه اخیسته؛ خو ولسي نظر دا و چې هغه د ازادۍ چیغه وه او د ده تر شا راټولېدنه د یو ژور کرکې او سیاسي فشار پایله وه، نه یوازې احساساتي شور.د جګړې بڼه او د مبارزې تګلارهملا مستان د منظمې دولتي اردو مشر نه و، بلکې د قبایلي پاڅون او ولسي جګړې سړی و. د ده ځواک په دې کې و چې خلک یې راپارول، له غرونو او درو یې د جنګ میدان جوړاوه، او د مقابل لوري پر رواني حالت یې فشار اچاوه. انګرېزي پوځونو ته د دې سیمې جګړه ځکه درنه تمامېده چې دوی له داسې دښمن سره مخ وو چې هم سیمه پېژندله، هم یې د قبایلو د راټولېدو وړتیا لرله، او هم یې د دیني او ولسي نفوذ له لارې د جګړې مورال لوړاوه.د ملکنډ او چکدرې د جګړو په باب زاړه پوځي او تاریخي متنونه څرګندوي چې په لومړیو شپو کې قبایلي بریدګر ډېر نږدې بریا ته رسېدلي وو، خو وروسته چې انګرېزي مرستندویه ځواکونه ورسېدل، جګړه اوږده او سخته شوه. همدلته د سرتور فقیر د خوځښت یو کمزوری ټکی هم ښکاره شو: لښکر یې د لنډمهاله راپارېدنې او احساس له مخې ژر ډېرېده، خو د اوږدې جګړې لپاره لازم تنظیم، اکمال او دوامداره نظامي جوړښت پکې کم و.باجوړ او د مبارزې پراخېدنهستا په ورکړل شوي متن کې د ۱۸۹۷ کال په باجوړ کې د هغه د زړورتیا یادونه شوې، او عمومي سرچینې هم دا تاییدوي چې د ملا مستان نفوذ یوازې تر بونیر او ملکنډ محدود نه و. د هغه خوځښت د سرحدي پاڅون د یوې پراخې څپې برخه و چې په باجوړ، سوات، بونیر او نورو پښتني سیمو کې یې اغېز درلود. که څه هم هره نښته په تفصیل سره په خلاصو سرچینو کې نه ده ثبت شوې، خو دا خبره روښانه ده چې د هغه نوم د یوې سیمې نه، بلکې د یوه پراخ قبایلي خوځښت له روحیې سره تړل شوی و.انګرېزان ولې ترې وېرېدل؟انګرېزانو هغه ته “لېونی ملا” ځکه ویلو چې غوښتل د هغه شخصیت سپک او بې‌عقله وښيي؛ خو تر شا یې اصلي خبره ویره وه. داسې مذهبي ـ ولسي مشران د استعماري واک لپاره تر ټولو خطرناک وو، ځکه نه یې په پیسو اخیستل اسانه وو، نه یې د ولس له زړونو ایستل. د ده نفوذ یوازې د یوې خطبې یا یوې جنګي نعرې نفوذ نه و؛ هغه د استعمار پر ضد د ولسي قهر، مذهبي تحریک او قومي عزت ګډه څېره وه.د ځواک زوال او وروستي کلونهباوري سرچینې څرګندوي چې د ملکنډ له جګړو وروسته د ملا مستان نفوذ ورو ورو کم شو. انګرېزانو یوازې په ټوپک ځواب ورنه کړ؛ هغوی د سیمې له ځینو نورو مشرانو او قبایلو سره جوړجاړي وکړل، د قبایلي سیاست له لارې یې د هغه د خوځښت د منزوي کولو هڅه وکړه، او له همدې امله د ده حرکت د خپل لومړني زور په کچه پاتې نه شو. ځینې روایتونه حتا د انګرېزي چارواکو او د هغه تر منځ د لیکونو او سوغاتونو د تبادلې یادونه هم کوي، چې وروسته بیا د ده پر سیاسي اعتبار منفي اغېز وکړ. خو له دې سره سره، هغه د انګرېزي ضد پاڅون یو مهم تاریخي نوم پاتې شو.د مړینې په اړه بېلابېل روایتونهد ملا مستان د مړینې په اړه ټولې سرچینې یوه خبره نه کوي. ځینې لیکنې یوازې دومره وايي چې هغه په ۱۹۱۷ کال کې ومړ او د هغه له مرګ سره یې خوځښت ورو ورو ختم شو. ستا په متن کې راغلي چې په یوه روایت کې دی له انګرېزانو سره په جګړه کې وژل شوی او په بل روایت کې په خپل مرګ مړ شوی؛ آنلاین باوري مواد هم دومره واضح نه دي چې یوه خبره په بشپړ یقین وروستۍ وبولي. نو تر ټولو محتاطه او سمه تاریخي جمله دا ده چې: ملا مستان په ۱۹۱۷ کال کې وفات شو، خو د مړینې د څرنګوالي په اړه بېلابېل روایتونه شته.تاریخي ارزښت او میراثملا مستان د پښتني سیمو د ازادۍ غوښتنې، قبایلي راویښېدنې او د استعماري واک پر ضد د ولسي مقاومت یوه مهمه نښه ده. که څه هم د ده خوځښت یو منظم دولت رامنځته نه کړ، خو دا یې وښوده چې د سرحدي پښتنو سیمه د زور، پوځي اډو او سیاسي چلونو په مټ نه شي رامېدلی. د هغه نوم د ملکنډ د پاڅون له تاریخ سره تلپاتې تړلی پاتې شو، او وروسته نسلونو هغه د یو مذهبي ـ ملي مبارز په توګه یاد کړ.د خپرولو لپاره ادبي، هر اړخیزه مقالهملا مستان (سرتور فقیر) – د بونیر هغه پاڅېدلی روحد ازادۍ په تاریخ کې ځینې نومونه داسې وي چې له مرګه وروسته هم نه مري؛ ځکه هغوی یوازې انسانان نه وي، بلکې د یوې خاورې اراده، د یوه ولس چیغه، او د یوه عصر نه ماتېدونکی درد وي. ملا مستان، چې اصلي نوم یې سعدالله خان و او د سرتور فقیر په نوم هم مشهور شو، د همدغسې شخصیتونو له ډلې څخه و. هغه د بونیر د یوسفزیو له یوې درنې کورنۍ راپاڅېد، خو ژوند یې د عادي انسان په چوکاټ کې بند پاتې نه شو. د دین زده کړه، اوږده سفرونه، روحاني تأمل، او د خپل ولس د درد ژور احساس هغه دې ته ورساوه چې د انګرېز ښکېلاک پر ضد د یو لوی ولسي خوځښت مخکښ شي.هغه د ځوانۍ په موسم کې د علم په لټه د هند بېلابېلو ښارونو ته ولاړ، په اجمیر شریف او نورو ځایونو کې یې دیني فضا تجربه کړه، بیا یې منځنۍ اسیا وکتله، او د افغانستان په مزار شریف کې یې اوږده موده تېره کړه. دا سفرونه یوازې د مدرسې سبق نه و، بلکې د روح او فکر روزنه وه. کله چې بېرته بونیر ته راستون شو، نو هغه پخوانی زده‌کوونکی نه و؛ هغه یو راویښ شوی شخصیت و چې د خپل ولس غلامي نه شوه زغملای.هغه وخت انګرېزانو پر پښتني سیمو خپل نفوذ پراخاوه. پوځ، مورچې، لارې، ادارې او سیاسي فشارونه ورځ تر بلې ډېرېدل. د قبایلو د ازاد ژوند پر دې تپل شوې ولکه د ملا مستان زړه وځوراوه. هغه پوهېده چې دا جګړه یوازې د خاورې جګړه نه ده، بلکې د ناموس، واک، هویت او راتلونکي جګړه ده. ځکه یې د مقاومت ناره پورته کړه، او ولس یې راویښ کړ.په ۱۸۹۷ کال کې، د ملکنډ غرونه د هغه د پاڅون شاهدان شول. د ده پر بلنه زرګونه کسان راټول شول. انګرېزي عسکرو ته دا یوازې یو برید ښکارېده، خو د حقیقت په کچه دا د یوه ټپي ولس د قهر څپه وه. د ملکنډ او چکدرې پر مورچلو ناڅاپي او شدید بریدونه وشول. جګړه دومره توده شوه چې انګرېزي پوځ اړ شو له لرې لرې سیمو مرسته وغواړي. د انګرېزانو زاړه پوځي بیانونه هم منلې چې د دې سړي راټوکېدنې سرحدي فضا ولړزوله.ملا مستان یوازې د توري سړی نه و، بلکې د روحیې او باور سړی هم و. د هغه لویه وسله دا وه چې خلک به یې د دین، ناموس او ازادۍ په نوم راپاڅول. همدا لامل و چې استعماري ځواک ترې دومره وېرېده. هغوی به ورته “لېونی ملا” ویل، خو د دې نوم تر شا د هغوی ډار پروت و. ځکه هغوی په دې پوهېدل چې که ولس د داسې سړي تر شا ودریږي، نو یوازې توپ او ټانک یې نه شي ماتولای.د باجوړ او نورو پښتني سیمو په خوځښتونو کې هم د هغه نوم د جرئت او پاڅون له روحیې سره یوځای یادېږي. که څه هم هره جګړه په دقیق تفصیل سره نه ده ثبت شوې، خو دا روښانه ده چې ملا مستان د خپل وخت د انګرېز ضد خوځښت یوه مرکزي څېره وه. هغه د یوې سیمې نه، بلکې د یوه ګډ قبایلي بیدارۍ استازیتوب کاوه.وروسته د هغه د خوځښت زور کم شو. انګرېزانو د قبایلي سیاست، جوړجاړي او نفوذ له لارو د هغه د کمزوري کولو هڅې وکړې. د عمر زیاتوالي او د حالاتو بدلون هم خپل اغېز وکړ. بالاخره په ۱۹۱۷ کال کې دا ستر مبارز له نړۍ ولاړ، خو د مرګ د څرنګوالي په اړه یې بېلابېل روایتونه پاتې شول. چا ویل په مبارزه کې شهید شو، چا ویل په خپل مرګ وفات شو. خو یو حقیقت بدل نه شو: هغه د ازادۍ د لارې سړی و، او د ده نوم د استعمار پر ضد د نه ټیټېدونکي مقاومت په کتار کې ثبت شو.نن چې د سرتور فقیر نوم اخلو، نو د یوه داسې انسان یاد تازه کوو چې له بونیره راپورته شو، خو اواز یې د ملکنډ تر درو، د سوات تر غرونو او د باجوړ تر فضاء ورسېد. هغه شاید یو منظم پاچا نه و، خو د زړونو سلطان و. هغه شاید لوی دولتي لښکر نه درلود، خو د ولس د قهر او ایمان لښکر ورسره و. همدا لامل دی چې هغه لا هم د پښتني حافظې په ژورو کې ژوندی دی.لنډې مهمې خبرېاصلي نوم: سعدالله خانمشهور نومونه: ملا مستان، سرتور فقیرټبر: یوسفزی پښتونټاټوبی: ریګه، بونیرمهم پاڅون: د ۱۸۹۷ کال د ملکنډ پاڅوند مبارزې موخه: د انګرېز ښکېلاک پر ضد ولسي مقاومتد مړینې کال: ۱۹۱۷