سیاسي او ډیپلوماتیکې اړيکي

چنګیز خان یو پیغام واستاوه... او ځواب یې د نږدې ۱۵ میلیونه انسانانو قتل و: په ۱۲۱۸ میلادي کال کې، د مغولو مشر چنګیز خان چې په هغه وخت کې د اسیا ترټولو ځواکمن سړی و، په پیل کې د سوداګرۍ په لټه کې و، نه د جګړې. هغه د شاوخوا ۴۵۰ سوداګرو یو پلاوی د خوارزمشاهیانو دولت ته واستاوه، چې په عین حال کې د سوداګریزو سفیرانو په توګه هم پېژندل کېدل؛ دا یو ډیپلوماتیک هڅه وه ترڅو د اقتصادي او سوله ییزو اړیکو بنسټ کېږدي. خو د اُترار (Otrar) ښار واکمن دوی په جاسوسۍ تورن کړل او امر یې وکړ چې ټول اعدام کړي او مالونه یې هم ضبط کړي. چنګیز خان سمدستي د جګړې اعلان ونه کړ. هغه یو رسمي ډیپلوماتیک پلاوی د علاءالدین محمد خوارزم شاه حضور ته واستاوه او یوازې یوه غوښتنه یې لرله: دا چې د اترار واکمن دې دوی ته وسپاري ترڅو محاکمه شي، پرته له دې چې جګړه وشي. د خوارزمشاهیانو د پاچا ځواب بوږنوونکی و: • هغه امر وکړ چې ډیپلوماتان ووژل شي. • حتی یو تن یې ژوندی پرېښود چې بېرته ورشي، خو د هغه ږیره یې ورته وخرېیله. په هغه زمانه کې د ږیرې خرېیل یوازې شخصي بې احترامي نه وه، بلکې د سپکاوي او د واک د ردولو اعلان و. دا یوه لویه ستراتیژیکه تېروتنه وه. 📌 تاریخي سرچینې وايي چې چنګیز خان له دې پېښې وروسته له خلکو ګوښه شو، غره ته لاړ او درې ورځې په بشپړ سکوت کې پاتې شو. کله چې راغی، قومندانانو یې په څېره کې ښکاره بدلون ولید: بشپړه ارامتیا + غوڅ تصمیم. بیا یې دا جمله ولیکه: «تاسو د سولې پر ځای جګړه غوره کړه. زه به د داسې یو لښکر سره درشم چې لکه مېږیان او ملخان وي. خپل تختونه نورو ته چمتو کړئ، ځکه چې ډېر وخت به ورباندې کښېننئ.» دا پیغام یوازې ګواښ نه و، بلکې د یوې لویې غمیزې د رامنځته کېدو ډاډ و. د مغولو برید (۱۲۱۹–۱۲۲۱) مغولانو یو ویجاړونکی برید پیل کړ چې نږدې د خوارزمشاهیانو د دولت د بشپړې نابودۍ لامل شو: • بخارا: ښار ته اور واچول شو او اوسېدونکي یې په پراخه کچه ووژل شول. • سمرقند: شاوخوا ۵۰ زره کسبګر د مغولو دولت ته د خدمت لپاره ژوندي پرېښودل شول، خو نور ډېر خلک ووژل شول. • اورګنج (جرجانیه): د سیند لاره بدله کړل شوه ترڅو ښار ډوب او محو شي. • نیشاپور: معاصرې سرچینې وايي چې ټول ژوندي موجودات، حتی کورني حیوانات هم له منځه یووړل شول. د خوارزمشاه او د هغه د زوی برخلیک: • علاءالدین محمد خوارزم شاه وتښتېد او په پای کې د کسپین (خزر) بحیرې په یوه لرې پرته جزیره کې، احتمالاً د ناروغۍ او سختو شرایطو له امله مړ شو. • زوی یې جلال‌الدین خوارزم شاه د مقاومت هڅه وکړه، خو چنګیز خان کلونه هغه تعقیب کړ او هیڅ بښنه یې ورته ونه کړه. معاصر اټکلونه ننني مطالعات د وژل شویو کسانو شمېر شاوخوا ۱۵ میلیونه تنه ښيي. په منځنۍ اسیا کې د اوبو لګولو او کرنې سیسټمونه په بشپړه توګه ویجاړ شول، چې له امله یې د نفوسو لوی کمښت رامنځته شو — ځینې سیمې ان تر ۲۰مې پېړۍ پورې ونه توانېدې چې خپل پخوانی نفوس بېرته ترلاسه کړي. 📌 هر څه له یوې غلطې سیاسي پرېکړې پیل شول کله چې چنګیز خان د خبرو اترو په لټه کې و، د هغه د پیغام له پامه غورځول او ملنډې وهل یوازې یوه ډیپلوماتیکه تېروتنه نه وه... بلکې د یو بشپړ هېواد د نابودۍ حکم و. دا پېښه موږ ته راښيي چې سیاسي او ډیپلوماتیکې پرېکړې خورا مهمې دي. دښمني یا بې غوري کولی شي داسې لویې فاجعې رامنځته کړي چې اغیزې یې یوازې په جګړه کې نه، بلکې د یوې خاورې په نفوس، تمدن او تاریخ کې پاتې کیږي