د افغانستان او د ډیورنډ کرښې هاخوا د پښتنو په تاریخ کې داسې شخصیتونه تېر شوي دي چې د خپل قوم د ازادۍ او خپلواکۍ لپاره یې اوږدې مبارزې کړې دي. له دغو شخصیتونو څخه یو هم میرزالي خان دی، چې خلکو ورته د ایپي فقیر یا فقیر ایپي هم ویل.
هغه د شلمې پېړۍ په لومړیو نیمایي کې د پښتنو له هغو مشرانو څخه و چې د برتانوي استعمار پر ضد یې د وسلوال مقاومت مشري وکړه. د هغه مبارزه نه یوازې پوځي بڼه درلوده، بلکې د مذهبي او قومي نفوذ له لارې یې هم د خلکو ملاتړ ترلاسه کړی و.
د میرزالي خان نوم د پښتنو د مقاومت، خپلواکۍ غوښتنې او مذهبي مشرتابه له مفکورې سره تړلی دی. د هغه ژوند د سیمې د سیاسي او تاریخي بدلونونو له مهمو فصلونو څخه ګڼل کېږي.
#د زېږون او کورنۍ شالید
میرزالي خان د ۱۸۹۷ میلادي کال په شاوخوا کې د وزیرستان په سیمه کې وزېږېد. هغه د پښتنو د وزیر قبیلې له توریکخېل څانګې سره تړاو درلود.
د هغه د زیږېدو سیمه د وزیرستان غرنیه او قبایلي سیمه وه، چې د تاریخ په اوږدو کې د بهرنیو ځواکونو پر وړاندې د مقاومت مرکز پاتې شوې ده.
میرزالي خان د یوې دیني او دودیزې کورنۍ غړی و. له کوچنیوالي څخه یې دیني زده کړې پیل کړې او د سیمې له علماوو څخه یې د قرآن، فقه او اسلامي علومو درسونه واخیستل.
#د دیني ژوند پیل
میرزالي خان د ځوانۍ په کلونو کې د دیني علومو زده کړې ته ځانګړې پاملرنه وکړه. وروسته هغه د یو مذهبي شخصیت په توګه د خلکو ترمنځ شهرت ترلاسه کړ.
د هغه ساده ژوند، زهد او د خلکو ستونزو ته پاملرنه د دې سبب شوه چې خلک ورته د درناوي په سترګه وګوري. همدا وجه وه چې هغه ته د فقیر ایپي لقب ورکړل شو.
هغه په خپل کلي کې د دیني ښوونې او روحاني لارښوونې کار پیل کړ او د خلکو ترمنځ یې نفوذ زیات شو.
#د برتانوي استعمار پر ضد د مبارزې پیل
د شلمې پېړۍ په لومړیو لسیزو کې د هند لویه برخه د برتانوي هند تر واک لاندې وه. د وزیرستان قبایلي سیمې که څه هم بشپړ کنټرول کې نه وې، خو برتانوي پوځونو څو ځله د دې سیمو د نیولو هڅې کړې.
میرزالي خان د همدې بهرني نفوذ پر ضد د مقاومت ملاتړ کاوه. هغه باور درلود چې قبایلي سیمې باید د بهرني واک له لاسوهنې څخه ازادې پاتې شي.
#د ۱۹۳۶ کال پاڅون
د میرزالي خان د مبارزې په تاریخ کې د ۱۹۳۶ کال پېښه یو مهم او تاریخي پړاو ګڼل کېږي. همدا پېښه وه چې د هغه د وسلوال مقاومت د پیل سبب شوه او وروسته یې د وزیرستان په سیمه کې د څو کلونو جګړو ته لار هواره کړه.
د دې پاڅون شالید د وزیرستان په قبایلي سیمو کې د ټولنیزو او مذهبي حساسیتونو له یوې پېښې سره تړاو لري. په هغه وخت کې د سیمې خلک ډېر مذهبي او دودیز ژوند درلود او د دیني ارزښتونو درناوی د هغوی د ټولنیز ژوند یوه مهمه برخه وه.
په همدې کلونو کې د وزیرستان په سیمه کې د یوې ځوانې نجلۍ پېښه رامنځته شوه چې وروسته د سیمې د خلکو ترمنځ د سخت غبرګون سبب شوه. روایتونه وايي چې یوه هندو نجلۍ چې د بنوں له سیمې سره تړاو درلود، له اسلام سره بلده شوه او وروسته یې د اسلام دین قبول کړ. د ځینو روایتونو له مخې هغې د یو مسلمان ځوان سره نکاح هم وکړه.
خو د نجلۍ کورنۍ او د برتانوي ادارې چارواکو دا موضوع ونه منله. د برتانوي حکومت چارواکو هڅه وکړه چې دا نجلۍ بېرته خپلې کورنۍ ته وسپاري. دا اقدام د سیمې د خلکو له نظره د دیني ازادۍ او اسلامي اصولو پر وړاندې یو عمل ګڼل کېده.
کله چې دا موضوع د وزیرستان خلکو ته ورسېده، د سخت غبرګون سبب شوه. په ځانګړې توګه د سیمې دیني مشرانو دا موضوع د اسلامي ارزښتونو پر وړاندې یو سپکاوی وباله. په همدې وخت کې میرزالي خان د دې قضیې په اړه سخت دریځ غوره کړ او د برتانوي ادارې پر ضد یې د مقاومت اعلان وکړ.
دا پېښه وروسته د ایپي پېښې په نوم مشهوره شوه، ځکه چې د میرزالي خان مرکز د ایپي په کلي کې و. همدلته هغه خپل مرکز جوړ کړ او د مقاومت تنظیم یې پیل کړ.
په ۱۹۳۶ میلادي کال کې د وزیرستان په بېلابېلو قبایلي سیمو کې د برتانوي ځواکونو پر ضد وسله وال بریدونه پیل شول. د میرزالي خان د نفوذ له امله د وزیر، مسعود او ځینو نورو قبایلو جنګیالي د هغه تر مشرتابه لاندې راټول شول.
د دې پاڅون په نتیجه کې د برتانوي هند حکومت اړ شو چې د وزیرستان په سیمه کې لوی پوځي عملیات پیل کړي. برتانوي پوځونو زرګونه عسکر، ټانکونه او الوتکې د سیمې د کنټرول لپاره واستول.
په ۱۹۳۷ میلادي کال کې د برتانوي پوځونو یو لوی عملیات پیل شو چې د وزیرستان جګړې یې نورې هم پراخې کړې. د وزیرستان غرني جغرافیه، تنګې درې او د قبایلي جنګیالیو د جګړې ځانګړې طریقې د دې سبب شوې چې برتانوي پوځونه د بشپړ کنټرول په ترلاسه کولو کې ستونزې ولري.
د میرزالي خان جنګیالیو د چریکي جګړې تکتیک کاراوه. هغوی د غرونو او درو له لارې ناڅاپي بریدونه کول او وروسته بېرته خپلو پټو ځایونو ته ستنېدل. دا ډول جګړه د برتانوي پوځ لپاره ډېره ستونزمنه وه.
د همدې جګړو له امله د وزیرستان سیمه د څو کلونو لپاره د سختو پوځي عملیاتو شاهد وه. برتانوي حکومت اړ شو چې د دې سیمې د کنټرول لپاره ځانګړی پوځي قوماندانۍ جوړې کړي.
د ۱۹۳۶ کال پاڅون د میرزالي خان د سیاسي او پوځي نفوذ د پراخېدو سبب شو. د سیمې ډېری خلک هغه د مذهبي او قومي مشر په توګه پېژندل. د هغه مرکز د ایپي په سیمه کې د مقاومت یو مهم مرکز وګرځېد.
تاریخپوهان وايي چې دا پاڅون د وزیرستان په تاریخ کې یو له مهمو مقاومتونو څخه و. دا پېښه نه یوازې د برتانوي استعمار پر ضد د قبایلي مقاومت یوه بېلګه وه، بلکې د سیمې په سیاسي تاریخ کې یې اوږدمهاله اغېزې هم پرېښودې.
#د وزیرستان جګړې
د میرزالي خان د مبارزې له پیل وروسته د وزیرستان سیمه د څو کلونو لپاره د جګړو په لوی ډګر بدله شوه. دا جګړې یوازې یو لنډ پاڅون نه و، بلکې د برتانوي استعمار پر ضد د قبایلي مقاومت اوږده او سخته دوره وه چې نږدې څو کاله یې دوام وکړ.
وزیرستان یوه غرنه او پېچلې سیمه ده چې د طبیعي کلا په څېر جوړښت لري. لوړې څوکې، تنګې درې، ژورې دره ګانې او پراخې دښتې د دې سیمې ځانګړتیا ده. همدا جغرافیه د قبایلي جنګیالیو لپاره یوه قوي دفاعي وسیله وه. د سیمې خلک د خپل چاپېریال له هرې لارې او هرې دره سره بلد وو، په داسې حال کې چې بهرني پوځونه د دې غرنیو سیمو له جغرافیې سره چندان اشنا نه وو.
کله چې د ۱۹۳۶ کال د ایپي پېښه رامنځته شوه، د سیمې خلکو د برتانوي حکومت پر ضد د مقاومت ملاتړ پیل کړ. د همدې وخت څخه وروسته د وزیرستان غرونه د جګړې په ډګر بدل شول.
#د قبایلي جنګیالیو راټولېدل
د میرزالي خان د نفوذ له امله د وزیر، مسعود او ځینو نورو قبایلو جنګیالي د هغه تر مشرتابه لاندې سره راټول شول. د قبایلي ټولنې دود دا و چې کله یو مشر د خپل قوم د عزت او دین د دفاع لپاره راپاڅېږي، نو نور قبایل هم د هغه ملاتړ کوي.
همدا لامل و چې د وزیرستان د بېلابېلو سیمو خلک د میرزالي خان تر مشرتابه لاندې راټول شول او د برتانوي پوځونو پر ضد یې مقاومت پیل کړ.
د هغوی د جګړې طریقه د چریکي جګړې بڼه لرله. دوی به ناڅاپي بریدونه کول، د غرونو له لارې به حرکت کاوه او وروسته به بېرته خپلو پټو ځایونو ته ستنېدل.
#د برتانوي پوځ لوی عملیات
د قبایلي مقاومت د پراخېدو سره سم د برتانوي هند حکومت پرېکړه وکړه چې په وزیرستان کې پراخ پوځي عملیات ترسره کړي. د برتانوي پوځ زرګونه عسکر د وزیرستان سیمې ته ولېږل شول.
برتانوي پوځونو عصري وسلې، توپونه او حتی الوتکې وکارولې. د هغوی هدف دا و چې د میرزالي خان مرکزونه له منځه یوسي او د قبایلي مقاومت ملا ماته کړي.
په ځانګړي ډول د ۱۹۳۷ میلادي کال عملیات د وزیرستان په جګړو کې ډېر مهم بلل کېږي. برتانوي پوځونو هڅه وکړه چې د سیمې غرونه محاصره کړي او د مقاومت لارې وتړي.
خو د وزیرستان د غرونو سخت طبیعت او د قبایلي جنګیالیو چټک حرکت د دې سبب شول چې پوځونه په اسانۍ سره بشپړ کنټرول ترلاسه نه کړي.
#د جګړې سخت شرایط
د دې جګړو پر مهال دواړو لورو ته درنې ستونزې موجودې وې. برتانوي پوځونه له سخت اقلیم، غرنیو لارو او د سیمې له نااشنا چاپېریال سره مخ وو.
بل لور ته قبایلي جنګیالي که څه هم عصري وسلې نه لرلې، خو د خپل وطن د دفاع احساس، د دیني عقیدې ځواک او د سیمې د جغرافیې پېژندنه یې لویه برلاسي وه.
دا جګړې د وزیرستان په ګڼو سیمو کې روانې وې، په ځانګړي ډول د ایپي او شاوخوا غرونو کې د مقاومت مرکزونه موجود وو.
#د جګړو اوږدمهاله اغېزې
د وزیرستان جګړو د سیمې پر سیاسي او ټولنیز وضعیت ژور اغېز وکړ. برتانوي حکومت اړ شو چې په دې سیمه کې لوی پوځي ځواکونه ځای پر ځای کړي او ځانګړې پوځي ادارې جوړې کړي.
خو سره له دې ټولو هڅو، د میرزالي خان مقاومت په بشپړه توګه له منځه لاړ نه شو. هغه د څو کلونو لپاره د وزیرستان د غرونو په منځ کې خپل نفوذ وساته او د استعمار پر ضد د مقاومت یو مهم سمبول پاتې شو.
تاریخپوهان وايي چې د وزیرستان جګړې د قبایلي مقاومت له مهمو بېلګو څخه دي. دا جګړې ښيي چې د غرنیو سیمو خلک، که څه هم له عصري وسلو بې برخې وي، خو د خپل وطن او عقیدې د دفاع لپاره د لویو امپراتوریو پر وړاندې هم درېدلای شي.د ازاد پښتونستان نظریه
د میرزالي خان د سیاسي فکر یوه مهمه برخه د ازاد پښتونستان نظریه وه. دا نظریه د هغه له مبارزې سره نږدې تړلې وه او د هغه د سیاسي دریځ بنسټ یې جوړاوه. میرزالي خان باور درلود چې د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته مېشت پښتانه باید د خپل سیاسي برخلیک د ټاکلو حق ولري او د بهرنیو واکونو له سیاسي نفوذ څخه ازاد ژوند وکړي.
د دې نظریې تاریخي شالید د د ډیورنډ تړون پورې رسېږي. په دې تړون کې د افغانستان د وخت امیر امیر عبدالرحمن خان او د برتانوي هند استازي سر مورټیمر ډیورنډ ترمنځ د افغانستان او برتانوي هند ترمنځ د پولې کرښه وټاکل شوه. دا کرښه د پښتنو قبایلي سیمو له منځه تېره شوه او د یوې لویې قومي ټولنې برخې یې له یو بل څخه جلا کړې.
کله چې په ۱۹۴۷ میلادي کال کې برتانوي هند وویشل شو او پاکستان جوړ شو، د ډیورنډ کرښه د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سرحد په توګه پاتې شوه. خو د سیمې ځینو سیاسي مشرانو دا وضعیت د پښتنو د تاریخي او قومي یووالي پر وړاندې ستونزه ګڼله.
میرزالي خان له هغو مشرانو څخه و چې د همدې موضوع پر بنسټ یې د ازاد پښتونستان نظریه مطرح کړه. هغه باور درلود چې د پښتنو قبایلي سیمې باید یو خپلواک سیاسي هویت ولري او د یوه جلا سیاسي واحد په توګه اداره شي. د هغه نظر دا و چې دا سیمې نه باید د برتانوي استعمار تر واک لاندې پاتې شي او نه هم باید د نوي جوړ شوي پاکستان د مرکزي حکومت تر بشپړ کنټرول لاندې راشي.
د میرزالي خان د دې نظریې تر شا څو عوامل موجود وو. لومړی عامل د هغه د قبایلي سیمې ځانګړی سیاسي جوړښت و. وزیرستان او نورې قبایلي سیمې د اوږدې مودې لپاره نیمه خپلواکه سیمې وې او د بهرنیو حکومتونو مستقیم کنټرول پرې کم و. دویم عامل د هغه مذهبي او قومي فکر و، چې د خپلواکۍ او ځان بسیا کېدو ملاتړ یې کاوه.
په همدې وخت کې یو بل مهم پښتون سیاسي مشر هم موجود و چې د پښتنو د حقوقو لپاره یې مبارزه کوله. دا مشر عبدالغفار خان و چې خلکو ورته باچا خان یا فخر افغان ویل.
باچا خان د عدم تشدد د فلسفې پلوی و او د سیاسي مبارزې لپاره یې سوله ییزه لاره غوره کړې وه. هغه د خدایي خدمتګار غورځنګ بنسټ اېښودونکی و. دا غورځنګ د پښتنو د ټولنیز اصلاح، تعلیم او سیاسي حقونو لپاره کار کاوه.
د میرزالي خان او باچا خان د مبارزې ترمنځ ځینې مهم توپیرونه موجود وو. میرزالي خان د وسلوال مقاومت پلوی و او باور یې درلود چې د بهرني واک پر وړاندې باید وسله وال مقاومت وشي. د هغه مبارزه تر ډېره د وزیرستان په غرنیو سیمو کې روانه وه او د قبایلي جنګیالیو ملاتړ یې درلود.
برعکس، باچا خان د عدم تشدد لاره غوره کړې وه. هغه د مهاتما ګاندي له فلسفې څخه اغېزمن شوی و او باور یې درلود چې سیاسي بدلون باید د سوله ییزو لارو له لارې رامنځته شي. د هغه غورځنګ د تعلیم، ټولنیز اصلاح او سیاسي شعور د لوړولو لپاره کار کاوه.
د پښتونستان د مسئلې په اړه هم د دواړو مشرانو دریځونه یو څه توپیر درلود. باچا خان په لومړیو کې غوښتل چې پښتنو ته د خپلواکۍ یا د سیاسي ځان ټاکنې حق ورکړل شي. د برتانوي هند د وېش پر مهال هغه غوښتل چې پښتنو ته دا اختیار ورکړل شي چې د هند، پاکستان یا خپلواک پښتونستان ترمنځ انتخاب وکړي.
خو کله چې پاکستان جوړ شو، د سیمې سیاسي شرایط بدل شول. په دې وخت کې د باچا خان سیاسي مبارزه د پاکستان دننه د پښتنو د حقوقو او دموکراتیکو ازادیو لپاره دوام وموند.
په مقابل کې، میرزالي خان د پاکستان د حکومت واک په بشپړه توګه ونه مانه او د ازاد پښتونستان د نظریې ملاتړ یې دوامدار وساته. د هغه مرکز د وزیرستان په غرونو کې و او هلته یې د خپل نفوذ له لارې د مقاومت حرکت ژوندی ساتلی و.
تاریخپوهان وايي چې د دواړو مشرانو مبارزه د پښتنو د حقوقو لپاره وه، خو د مبارزې لارې یې توپیر درلود. یو یې وسلواله مبارزه غوره کړې وه او بل یې سوله ییز سیاسي حرکت ته لومړیتوب ورکاوه.
له تاریخي پلوه د ازاد پښتونستان نظریه د سیمې په سیاست کې یوه حساسه موضوع پاتې شوې ده. دا موضوع د افغانستان، پاکستان او د سیمې د سیاسي تحولاتو سره تړلې ده. د میرزالي خان نوم د همدې نظریې له مهمو ملاتړو څخه ګڼل کېږي او د هغه مبارزه د وزیرستان د مقاومت له تاریخ سره تړلې پاتې ده.
#د پاکستان له حکومت سره اړیکې
د پاکستان له جوړېدو وروسته هم د میرزالي خان او د پاکستان د حکومت ترمنځ اړیکې ترینګلې پاتې شوې. هغه د پاکستان د واک منلو ته چمتو نه و او خپل مقاومت یې دوام ورکړ.
د هغه مرکز د وزیرستان په غرونو کې و او هلته یې د خپل نفوذ له لارې د خلکو ملاتړ ساتلی و.
په همدې وخت کې د هغه نوم د سیمې په سیاست کې د یوه مهم قبایلي او مذهبي مشر په توګه پېژندل کېده.
#شخصیت او ځانګړتیاوې
میرزالي خان د خپل ساده ژوند، مذهبي نفوذ او کلک دریځ له امله د خلکو ترمنځ درناوی درلود.
د هغه د شخصیت مهمې ځانګړتیاوې دا وې:
ساده او زاهد ژوند
د مذهبي ارزښتونو پابندي
د خپلواکۍ لپاره کلک دریځ
د قبایلي خلکو د ملاتړ وړتیا
هغه د جګړې تر څنګ د دیني لارښوونې له لارې هم خپل نفوذ ساتلی و.
#د فقیر ایپي د ژوند وروستي کلونه
د وزیرستان د اوږدو جګړو او مبارزو وروسته میرزالي خان د خپل ژوند وروستي کلونه هم د وزیرستان په غرنیو سیمو کې تېر کړل. هغه د خپل ژوند ډېره برخه په همدې سیمه کې د مذهبي مشر او سیاسي مقاومت د سمبول په توګه تېر کړه.
که څه هم د برتانوي استعمار پر ضد جګړې وروسته ورو ورو کمزورې شوې، خو هغه د خپل دریځ څخه نه اوښتی. د پاکستان له جوړېدو وروسته هم هغه د پاکستان حکومت واک په رسمي ډول ونه مانه او د ازاد پښتونستان د نظریې ملاتړ یې کاوه.
په همدې وخت کې د هغه نفوذ لا هم د وزیرستان په ځینو قبایلي سیمو کې موجود و، خو د عمر له زیاتېدو او د سیاسي شرایطو د بدلون له امله د هغه سیاسي او پوځي فعالیتونه کم شول.
#وفات
میرزالي خان د ۱۹۶۰ میلادي کال د اپرېل په ۱۶مه نېټه وفات شو. د ډېرو تاریخي روایتونو له مخې هغه د ناروغۍ او د عمر د زیاتوالي له امله په طبیعي ډول وفات شو.
هغه د ګوروېک په سیمه کې خاورو ته وسپارل شو، چې هغه مهال د هغه د فعالیتونو یو مهم مرکز هم و.
#تاریخي ارزونه
د میرزالي خان ژوند د وزیرستان د مقاومت له تاریخ سره ژور تړاو لري. د هغه مبارزه د برتانوي استعمار پر ضد د قبایلي مقاومت له مهمو بېلګو څخه ګڼل کېږي.
ځینې خلک هغه د ازادۍ مبارز او د پښتنو د خپلواکۍ سمبول بولي، په داسې حال کې چې ځینې نور د هغه سیاسي نظریات د سیمې د پېچلي سیاسي تاریخ یوه برخه ګڼي. خو په دې کې شک نشته چې د فقیر ایپي نوم د وزیرستان د غرونو او د پښتنو د مقاومت له تاریخي روایتونو سره تلپاتې تړلی پاتې شوی دی.
