افغانستان د خپل تاریخ په اوږدو کې ډېر داسې مشران لیدلي چې هر یو یې په خپل وخت کې د هېواد د ژغورنې، پرمختګ او عزت لپاره هڅې کړې دي، خو په دغو ټولو کې د غازي امان الله خان نوم په ځانګړي درناوي یادېږي. هغه یوازې یو پاچا نه و، بلکې د آزادۍ، ملي غیرت، سیاسي بیدارۍ او عصري پرمختګ سمبول و. د افغانستان د خپلواکۍ د بیرغ رښتینی پورته کوونکی، د ملي اصلاحاتو بنسټ اېښودونکی او د یوه نوي افغانستان خوب لیدونکی همدا امان الله خان و.
غازي امان الله خان په داسې وخت کې واک ته ورسېد چې افغانستان له اوږدې مودې راهیسې د انګریزي استعمار تر سیاسي فشار لاندې و، د هېواد بهرنۍ پالیسۍ تر ډېره د پردیو تر اغېز لاندې وې، او د عصري دولتدارۍ بنسټونه کمزوري وو. هغه نه یوازې دا چې د افغانستان خپلواکي یې ترلاسه کړه، بلکې هڅه یې وکړه چې هېواد له فکري، سیاسي، تعلیمي، حقوقي او اداري پلوه هم له یوې نوې مرحلې سره اشنا کړي. د همدې لپاره د هغه د واکمنۍ دوره د افغانستان په معاصر تاریخ کې د تحول، بدلون او ملي بیاژوندي کېدو له مهمو پړاوونو څخه شمېرل کېږي.
#د غازي امان الله خان پېژندنه
غازي امان الله خان د افغانستان د ستر پاچا امیر حبیب الله خان زوی و. نوموړی په ۱۸۹۲ زېږدیز کال کې زېږېدلی و. هغه د دربار په فضا کې لوی شو، خو له ځوانۍ راهیسې یې له نورو شهزاده ګانو سره توپیر درلود. هغه د هېواد د وضعیت، د نړۍ د سیاسي بدلونونو، د استعمار د خطرونو او د مسلمانانو د شاتګ په اړه ژور فکر درلود. د هغه ذهن یوازې د سلطنت تر حدودو محدود نه و، بلکې هغه غوښتل افغانستان یو خپلواک، باعزته، عصري او پر ځان بسیا هېواد شي.
امان الله خان د خپل پلار د واکمنۍ پر مهال هم د اصلاح غوښتونکو او وطنپالو کړیو له افکارو اغېزمن و. هغه د هغو افغانانو له فکرونو سره نږدې و چې باور یې درلود افغانستان باید له بهرني نفوذ څخه خلاص، او د علم، قانون، تعلیم او ملي حاکمیت پر بنسټ ودرول شي.
#واک ته رسېدل
کله چې امیر حبیب الله خان په ۱۹۱۹ زېږدیز کال کې ووژل شو، په هېواد کې د واک پر سر ستونزې پیدا شوې. په همدې حساس وخت کې امان الله خان په ډېر سیاسي تدبیر او جرئت سره د کابل واک په لاس کې واخیست او ځان یې د افغانستان پاچا اعلان کړ. هغه ژر درک کړه چې که افغانستان رښتینی استقلال ونه لري، نو دننه هر ډول اصلاحات به نیمګړي او بېریښې پاتې شي. له همدې امله یې د خپل واکمنۍ له لومړیو ورځو د ملي خپلواکۍ مبارزه خپله لومړنۍ موخه وګرځوله.
#د افغانستان د خپلواکۍ اعلان
د غازي امان الله خان تر ټولو ستر تاریخي کار د افغانستان د بشپړې خپلواکۍ اعلان و. په هغه وخت کې که څه هم افغانستان په کورنیو چارو کې تر یوه بریده خپلواکه اداره لرله، خو د بهرنیو اړیکو واک تر ډېره د برتانوي هند تر اغېز لاندې و. امان الله خان دا حالت د یوه خپلواک ملت لپاره د منلو وړ نه باله.
هغه په زړورتیا اعلان وکړ چې افغانستان باید د نړۍ له ټولو هېوادونو سره خپلې بهرنۍ اړیکې پخپله تنظیم کړي او د هېڅ بهرني قدرت تابع نه وي. همدا پرېکړه د افغان-انګلیس درېیمې جګړې لامل شوه.
#د ۱۹۱۹م کال د استقلال جګړه
کله چې امان الله خان د خپلواکۍ شعار پورته کړ، انګریزانو دا کار د خپل نفوذ پر ضد مستقیم ګام وباله. په پایله کې د ۱۹۱۹ زېږدیز کال جګړه پیل شوه. که څه هم دا جګړه د امکاناتو له پلوه نامتوازنه وه، ځکه انګریزانو عصري وسلې او پراخ نظامي امکانات لرل، خو افغانانو د خپل ایمان، غیرت او ملي احساس پر مټ مقاومت وکړ.
د دې جګړې ارزښت یوازې په نظامي ډګر کې نه و، بلکې دا جګړه د ملت د روحیې جګړه وه. افغان ولس د غازي امان الله خان تر مشرۍ لاندې نړۍ ته وښودله چې افغانستان د ازادۍ لپاره هر ډول قرباني ته تیار دی. په پای کې انګریزان اړ شول چې د افغانستان خپلواکي ومني، او همدا د غازي امان الله خان د نوم تر ټولو ستر ویاړ و.
#د راولپنډۍ تړون او نړیواله پېژندنه
له جګړې وروسته د راولپنډۍ تړون وشو، چې له مخې یې برتانويانو د افغانستان خپلواکي ومنله. دا د افغانستان لپاره یو تاریخي بدلون و، ځکه هېواد وکولای شول خپلې بهرنۍ اړیکې په خپلواک ډول پر مخ یوسي.
وروسته افغانستان له ګڼو هېوادونو سره رسمي اړیکې ټینګې کړې. د شوروي روسیې، ترکیې، ایران، جرمني او نورو هېوادونو سره اړیکې پراخې شوې. دا هر څه د دې نښه وه چې افغانستان نور یوازې د جغرافیې له مخې یو مستقل هېواد نه و، بلکې په نړیوال ډګر کې هم د خپلواک دولت په توګه راڅرګند شو.
#غازي امان الله خان او د عصري افغانستان خوب
غازي امان الله خان یوازې د سیاسي استقلال قانع نه و. هغه پوهېده چې که ملت نالوستی، قانون کمزوری، اداره فاسده، اقتصاد ضعیف او ټولنه وروسته پاتې وي، نو خپلواکي به نیمګړې پاتې شي. همدا لامل و چې هغه د یوه نوي افغانستان د جوړولو لپاره پراخ اصلاحاتي پروګرام پیل کړ.
هغه غوښتل افغانستان داسې هېواد شي چې:
قانون پکې حاکم وي،
تعلیم پکې عام وي،
ښځې او نارینه دواړه د ټولنې په رغونه کې برخه ولري،
اداره منظم وي،
پوځ پیاوړی وي،
او ملت د غلامۍ له فکري بند څخه خلاص شي.
#اداري او حکومتي اصلاحات
امان الله خان هڅه وکړه چې د دولت جوړښت عصري کړي. هغه د حکومت ادارې منظمې کړې، د مرکزي حاکمیت بنسټونه یې پیاوړي کړل، او کوښښ یې وکړ چې د شخصي نفوذ، قبیلوي فشار او دودیزې ګډوډۍ پر ځای رسمي دولتي نظام رامنځته کړي.
د هغه په دوره کې د وزارتونو او دولتي ادارو جوړښت ته پام وشو، د مامورینو دنده تر یوه حده منظم شوه، او د دولتي چارو د قانونمندۍ هڅه پیل شوه. دا کار د هغه وخت لپاره ډېر لوی بدلون و، ځکه پخوا ډېرې چارې د دود، نفوذ او شخصي اړیکو پر بنسټ روانې وې.
#قانوني اصلاحات او اساسي قانون
د غازي امان الله خان له مهمو کارونو څخه یو هم د قانون حاکمیت ته پاملرنه وه. هغه غوښتل چې افغانستان یوازې د زور او دود له مخې نه، بلکې د قانون له مخې اداره شي. د همدې لپاره د هغه په دوره کې د افغانستان له لومړنیو عصري قانوني هڅو څخه یوه ترسره شوه او اساسي قانون رامنځته شو.
دا قانون د دولت، ولس، دندې، مسؤلیتونه او حقوق تر یوه حده تنظیمول غوښتل. که څه هم دا هر څه په بشپړه توګه نه وو پلي شوي، خو د افغانستان په تاریخ کې دا یو ستر ګام و. د قانون مفهوم په عملي ډول همدا وخت د عصري دولتدارۍ برخه وګرځېد.
#تعلیمي اصلاحات
تعلیم د غازي امان الله خان د اصلاحاتو له مهمو برخو څخه و. هغه په دې باور و چې بې تعلیمه ملت نه شي کولای خپل استقلال وساتي او نه پرمختګ کولای شي. نو ځکه یې د ښوونځیو جوړولو، د عصري زده کړو د رواجولو، او د ځوانانو د روزنې لپاره ځانګړې هڅې وکړې.
په کابل او ځینو نورو سیمو کې نوي مکتبونه جوړ شول، عصري مضامین معرفي شول، او د زده کړې پراختیا ته پاملرنه وشوه. د هغه حکومت ځینې زده کوونکي بهرنیو هېوادونو ته هم ولېږل تر څو هلته لوړې زده کړې وکړي او وروسته خپل هېواد ته د خدمت لپاره راستانه شي.
دا کار په هغه وخت کې ډېر ستر انقلاب و، ځکه افغانستان له اوږدې مودې راهیسې د عصري زده کړو له پلوه وروسته پاتې و.
#د ښځو د حقونو او رول په اړه د هغه نظر
غازي امان الله خان او ملکه ثریا دواړو په دې باور درلود چې ښځه باید د ټولنې فعاله برخه وي. دوی غوښتل چې افغان ښځې له بېخبرۍ، نالوستۍ او بشپړې انزوا څخه راووځي. له همدې امله د نجونو د تعلیم، د ښځو د پوهاوي او په ټولنه کې د ښځو د حضور په اړه هم ګامونه پورته شول.
دا موضوع د هغه وخت د ټولنې لپاره ډېره نوې او حساسې وه. که څه هم د ده نیت د ټولنې بیداري او پرمختګ و، خو د ځینو اصلاحاتو د چټک تطبیق له امله دودپالو قشرونو سخت مخالفتونه هم راپورته شول. سره له دې، د تاریخ له نظره دا خبره روښانه ده چې امان الله خان غوښتل ښځه د ملت د نیم بدن په توګه له ژوند، تعلیم او پرمختګ څخه محرومه نه وي.
#ملکه ثریا؛ د اصلاحاتو ملګرې
د غازي امان الله خان ترڅنګ د ملکې ثریا رول هم د یادولو وړ دی. ملکه ثریا یوه هوښیاره، باسواده او وطنپاله مېرمن وه چې د امان الله خان د اصلاحاتي فکر ملاتړ یې کاوه. هغې د ښځو د تعلیم، ټولنیز پوهاوي او ملي بیدارۍ په برخه کې څرګند ملاتړ درلود.
ملکه ثریا د افغانستان د ښځو لپاره د نوې دورې استازې ګڼل کېده. هغې غوښتل ښځې یوازې د کور تر څلور دېوالونو محدودې نه وي، بلکې د پوهې، عزت او فعال ژوند برخه شي. همدا فکر د اصلاحاتو د بهیر یوه مهمه برخه وه، خو په عین حال کې یې د محافظهکارو کړیو حساسیتونه هم زیات کړل.
#اقتصادي اصلاحات
غازي امان الله خان غوښتل چې افغانستان له اقتصادي پلوه هم پر خپلو پښو ودریږي. هغه د سوداګرۍ، عوایدو، داخلي تولید او اداري تنظیم په برخو کې د اصلاح هڅه وکړه. ده غوښتل چې دولت یوازې په دودیزو مالیاتو تکیه ونه لري، بلکې عصري اقتصادي نظم رامنځته کړي.
په هغه وخت کې د افغانستان اقتصاد ډېر محدود او دودیز و، سړکونه، صنعت، بازارونه او د صادراتو او وارداتو سیستم پراخ پرمختګ ته اړتیا لرله. که څه هم د هغه حکومت ټولو اقتصادي اهدافو ته ونه رسېد، خو د اقتصادي نظم، دولتي عوایدو او عصري پرمختیایي فکر تخم هماغه وخت وکرل شو.
#د دارالامان پروژه؛ د نوي افغانستان نښه
د غازي امان الله خان د اصلاحاتو تر ټولو ښکاره سمبولونو څخه یوه د دارالامان پروژه وه. هغه غوښتل د افغانستان لپاره داسې اداري او عمراني مرکز جوړ کړي چې د نوي، منظم او عصري دولت استازیتوب وکړي. د دارالامان ماڼۍ او شاوخوا پروژې یوازې ودانۍ نه وې، بلکې د یوه فکر نښې وې؛ د داسې افغانستان نښې چې پرمختګ، نظم او ملي وقار ولري.
نن هم چې د دارالامان نوم اخیستل کېږي، د امان الله خان د خوب، ارمان او اصلاحاتي فکر یاد ورسره تازه کېږي.
#بهرني سفرونه او د نړۍ تجربه
غازي امان الله خان د خپلواکۍ له ټینګېدو وروسته بهرنیو هېوادونو ته سفرونه وکړل. ده غوښتل د نړۍ پرمختګ له نږدې وویني، د نورو هېوادونو له تجربو ګټه واخلي او افغانستان هم د پرمختللو ملتونو په کتار کې ودروي.
هغه له ترکیې، مصر، ایران، اروپا او نورو ځایونو څخه لیدنې وکړې. دغو سفرونو د هغه ذهن نور هم د بدلون او عصريتوب پر لور وهڅاوه. خو بله خوا دا هم حقیقت دی چې کله یو مشر له ډېر پرمختللو ټولنو الهام اخلي، خو خپله ټولنه لا د هغو بدلونونو منلو ته چمتو نه وي، نو د ټکر زمینه رامنځته کېږي. د امان الله خان په اړه هم همداسې وشول.
#د اصلاحاتو پر وړاندې مخالفتونه
که څه هم د غازي امان الله خان نیت د افغانستان پرمختګ و، خو د هغه ځینې اصلاحات په ډېر چټک ډول مطرح شول. ټولنه لا تر ډېره دودیزه، مذهبي حساسه، قبیلوي او محافظهکاره وه. ډېرو خلکو د ده د اصلاحاتو روح نه شو درک کولای، او ځینو مخالفو کړیو هم د ده د اقداماتو پر ضد پراخ تبلیغات وکړل.
ځینې قشرونه وېرېدل چې ګوندې دا بدلونونه به د دین، کلتور او دود پر ضد وي. ځینې نور بیا د شخصي ګټو، قبیلوي نفوذ او سیاسي رقابت له امله د هغه مخالف شول. بهرنیو لاسونو هم د دغو مخالفتونو په پارولو کې خپله ونډه لرله، ځکه یو خپلواک، بیدار او پرمختللی افغانستان د استعمار له ګټو سره برابر نه و.
#د پاچاهۍ سقوط
د داخلي مخالفتونو، سیاسي ګډوډیو، اقتصادي فشارونو، تبلیغاتو او د اصلاحاتو د ناسمو تعبیرونو له امله د غازي امان الله خان واکمني له سخت بحران سره مخ شوه. په پای کې هغه مجبور شو له واکه لاس واخلي.
دا د افغانستان د تاریخ یوه دردناکه شېبه وه. هغه مشر چې هېواد ته یې خپلواکي ورکړې وه او د پرمختګ خوب یې لیده، له همدې خاورې څخه لیرې شو. د هغه تر وتلو وروسته افغانستان یو ځل بیا د بېثباتۍ او شاتګ له پړاوونو سره مخ شو.
#جلاوطنه ژوند او مړینه
غازي امان الله خان له واکه تر لاس اخیستو وروسته له هېواده ووت. نوموړي د ژوند ډېره برخه په جلاوطنۍ کې تېره کړه. هغه که څه هم نور واکمن نه و، خو د افغانستان د تاریخ، خپلواکۍ او ملي ویاړ له حافظې څخه هېڅکله ونه ووت.
امان الله خان په ۱۹۶۰ زېږدیز کال کې وفات شو. د هغه مړینه د یوه داسې افغان مشر د ژوند پای و چې د خپل وخت تر ډېرو نورو مخکې فکر یې درلود، خو خپله ټولنه لا د هغه د ټولو ارمانونو منلو ته پوره نه وه رسېدلې.
#د غازي امان الله خان شخصیت
د غازي امان الله خان په شخصیت کې څو مهم ټکي ډېر روښانه ښکاري:
لومړی: هغه زړور و. هر مشر نشي کولای د خپلواکۍ اعلان وکړي او د ستر استعمار پر وړاندې ودرېږي.
دوهم: هغه وطنپال و. د هغه د ټولو هڅو تر شا د افغانستان عزت، وقار او خپلواکي پرته وه.
درېیم: هغه اصلاح غوښتونکی و. هغه غوښتل ملت له شاتګ، جهل او اداري ګډوډۍ راوباسي.
څلورم: هغه د راتلونکي فکر درلود. هغه یوازې د خپل وخت ستونزې نه لیدلې، بلکې د راتلونکي افغانستان لپاره یې هم لوی انځور درلود.
پنځم: هغه د ملت د بیدارۍ سمبول و. د هغه په دوره کې د افغان ملت د سیاسي شعور او ملي احساس نوې ساه پیدا شوه.
#د هغه د ناکامۍ اساسي عوامل
د تاریخ د منصفانه ارزونې لپاره باید دا هم وویل شي چې د غازي امان الله خان ځینې اصلاحات له ټولنیز واقعیت سره سم نه وو تنظیم شوي. هغه غوښتل ډېر بدلونونه په لنډ وخت کې رامنځته کړي، حال دا چې ټولنه لا د هغو منلو ته ذهناً، فرهنګاً او سیاسياً چمتو نه وه.
د هغه د ستونزو ځینې مهم عوامل دا وو:
د اصلاحاتو چټکتیا،
د دودیزې ټولنې مقاومت،
د مذهبي او قبیلوي مشرانو مخالفت،
کمزوری اداري تطبیق،
بهرني لاسوهنې او تبلیغات،
او د سیاسي ملاتړ د پراخ ملي بنسټ نشتوالی.
خو دا عوامل د هغه له تاریخي مقام څخه څه نه کموي، بلکې یوازې دا ښيي چې لوی فکر کله ناکله له وخت څخه مخکې وي.
#د افغانستان په تاریخ کې د غازي امان الله خان ځای
په افغانستان کې که د خپلواکۍ، عزت او ملي بیدارۍ خبره کېږي، د غازي امان الله خان نوم به خامخا ورسره یادېږي. هغه د افغانستان د معاصر تاریخ یو له هغو څو شخصیتونو څخه دی چې ملت ورته د ویاړ، درناوي او ملي احساس په سترګه ګوري.
هغه یوازې د ۱۹۱۹م کال فاتح نه و، بلکې د معاصر دولتدارۍ، قانون، تعلیم، د ښځو د پوهاوي، عمراني فکر او نړیوال حضور له بنسټ اېښودونکو څخه هم و. که د هغه د اصلاحاتو لړۍ په سمه فضا کې دوام موندلی وای، ښايي افغانستان به ډېر ژر د سیمې له پرمختللو هېوادونو څخه شمېرل کېده.
#ولې نن هم غازي امان الله خان مهم دی؟
نن چې افغانستان بیا هم د ثبات، تعلیم، پرمختګ، قانون، ملي یووالي او نړیوال عزت خبرې کوي، د غازي امان الله خان یاد بیا تازه کېږي. ځکه هغه هغه مشر و چې نږدې یوه پېړۍ مخکې یې همدا خبرې کولې. هغه ویل چې ملت باید بیدار شي، خپلواکي یوازې په نوم نه، بلکې په فکر، علم او ادارې کې هم وساتل شي.
د هغه ژوند موږ ته دا درس راکوي چې:
ازادي قرباني غواړي،
اصلاحات تدبیر غواړي،
پرمختګ علم غواړي،
او ملتونه هغه وخت لوړ مقام ته رسېږي چې مشران او ولس دواړه د بدلون لپاره چمتو وي.
#پایله
غازي امان الله خان د افغانستان په تاریخ کې د افتخار، آزادۍ او ملي بیدارۍ ځلانده نوم دی. هغه د پردیو د سیاسي سیوري پر ضد ودرېد، خپل ملت ته یې خپلواکي ورکړه، او وروسته یې هڅه وکړه چې هېواد د علم، قانون، اصلاحاتو او عصري پرمختګ پر لور بوځي. که څه هم د ده د واکمنۍ پای د ستونزو او مخالفتونو له امله ترخ و، خو نوم او میراث یې تر اوسه ژوندی دی.
هغه د افغانستان د خپلواکۍ اتل، د نوښت او اصلاح سمبول، او د یوه لوی ارمان خاوند و. د تاریخ پاڼې ښيي چې ځینې مشران یوازې پر خپل وخت اغېز نه کوي، بلکې د نسلونو لپاره الهام ګرځي. غازي امان الله خان هم همداسې یو شخصیت و؛ داسې اتل چې نوم یې د افغان ملت د عزت، خپلواکۍ او ملي ویاړ له تاریخ سره تلپاتې تړلی دی.
